ABD-İran İlişkilerinde 45 Yıllık Çalkantı: Düşmanlığın Kökleri ve Güncel Müzakereler

1979 İran İslam Devrimi ile başlayan ve Tahran'daki ABD Büyükelçiliği'nin basılmasıyla derinleşen ABD-İran düşmanlığı, 45 yılı aşkın süredir devam ediyor. Haftalar süren çatışmaların ardından iki ülke, Pakistan'ın başkenti İslamabad'da barış müzakereleri için bir araya geliyor. Bu süreçte yaşanan önemli dönüm noktaları ve gerilimler, bölgedeki istikrarı derinden etkiledi.

İlişkilerin kopuş noktası, 4 Kasım 1979'da İran'daki devrimci öğrencilerin ABD Büyükelçiliği'ni basarak 52 Amerikalı diplomatı 444 gün boyunca rehin alması oldu. Bu rehine krizi, ABD'nin 1980'de diplomatik ilişkileri kesmesine ve İran'a yönelik kapsamlı yaptırımlar uygulamasına yol açtı.

1990'lardan itibaren ABD, İran'ı bölgesel silahlı gruplara destek verdiği gerekçesiyle yaptırımlarını artırdı. 2002'de dönemin ABD Başkanı George W. Bush, İran'ı Irak ve Kuzey Kore ile birlikte "şer ekseni" olarak nitelendirdi. 2019'da ise Washington yönetimi, İran Devrim Muhafızları'nı "terör örgütü" ilan ederek gerilimi daha da yükseltti.

İran'ın nükleer faaliyetleri, 2000'li yılların başında uluslararası bir krize dönüştü. 2015'te imzalanan nükleer anlaşma, İran'ın nükleer programını sınırlaması karşılığında yaptırımların kaldırılmasını öngörüyordu. Ancak ABD Başkanı Donald Trump, 2018'de anlaşmadan çekilerek yaptırımları yeniden devreye soktu. İran da bir yıl sonra anlaşmadaki taahhütlerinden geri adım atmaya başladı. Diplomatik çabaların sonuçsuz kalmasıyla, 2025'te Birleşmiş Milletler yaptırımları yeniden yürürlüğe girdi.

3 Ocak 2020'de ABD'nin Bağdat'ta düzenlediği saldırıyla İranlı üst düzey komutan Kasım Süleymani'nin öldürülmesi, tansiyonu daha da artırdı. Tahran yönetimi bu olaya Irak'taki ABD üslerine füze saldırılarıyla yanıt verdi.

2025-2026 döneminde İsrail-İran savaşı sırasında ABD, İran'ın üç büyük nükleer tesisini hedef aldı. Gerilim, Şubat 2026'da İran'ın dini lideri Ali Hamaney'in ABD ve İsrail'in koordineli saldırılarında hayatını kaybetmesiyle zirveye ulaştı. İran, bunun üzerine ABD üslerine ev sahipliği yapan Körfez ülkelerine füze saldırıları düzenledi ve küresel petrol ticaretinin kilit noktası olan Hürmüz Boğazı'nı fiilen kapattı.

Nisan 2026 başında, binlerce kişinin hayatını kaybettiği savaşın ardından taraflar iki haftalık kırılgan bir ateşkes üzerinde uzlaştı. Şu anda tüm gözler, Pakistan'ın başkenti İslamabad'da düzenlenen kritik görüşmelere çevrilmiş durumda. ABD heyetine Başkan Yardımcısı JD Vance liderlik ederken, İran'ı Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf temsil ediyor. Taraflar arasında temel konularda ciddi görüş ayrılıkları devam ederken, ateşkesin 22 Nisan'da sona ermesi bekleniyor. Anlaşma sağlanamaması halinde, bölgenin yeniden geniş çaplı bir çatışmaya sürüklenmesi endişesi hakim.

Fotoğraf: MALATYA BÜYÜKŞEHİR HABER